Hiro’a n°217 –
Direction de la culture et du patrimoine (DCP) – Te Papa hīro΄a ΄e Faufa΄a tumu
A la place de rencontre :
‘Ōro’a ha’amaura’a ‘ei Mero nō te Fare Vāna’a
Mahana mā’a 11 nō Tiunu matahiti 1983
Fare Tauhiti Nui – PAPEETE
Titre : ‘Ōrero a Turo RAAPOTO
CHAPÔ : ‘Auè ia parau i te monamona i roto i te vaha, ‘ia parau atu vau, te faaro’o mai ra ‘oe, ‘e ‘ia parau mai ho’i ‘oe ra, tē faaroo atu ra ia vau.
E reo to ù, nā vai rā vau e haapii
E haapii ‘aaoa ho’i au, aore à ho’i aù reo i matara.
Te nà ō rà te tahi reo i te parauraa e : haere mà tenà maa pùuai iti to ‘oe. O vau ia i ti’a atu ai :
TEXTE :
Ia ora na e taù fenua,
Ia ora na e taù nūnaa,
Ia ora na e te hui mana,
Ia ora na e te hui mana ‘ore, ‘oe te ùnaùuna o teie fenua, ‘oe te tia’i i te ùputa o te reo, oe e tāpe’a na i te ora e te pohe o to tàua reo. Tei ia ‘oe ana’e na te tāviri, ta to ù rā mata i ite, ta to ù ia vaha e parau : E reo to ù, e fenua to ù, e nūna’a to ù.
E reo to ù e te ui nei à taù àau : tei hea to ù reo, te hea to ù reo, e nà hea i to ù reo, ei hea to ù reo e vai ai, a hea to ù reo e noho mai ai.
Tei hea? E uira’a teie nō te mea ‘itea-‘ore-hia e te mata, nō te mea faaroo-‘ore-hia e te taata, nō te mea parau-‘ore-hia e te vaha. Erà ē roa te tohu i te tohuraa : e mou teie nùnaa, e mou teie reo.
Te nànà nei ta’u mata, te neva nei, te fāriu nei e inaha, mai te ràau e màruarua te rau’ere hou to na pohe, te rahi noa atu ra te mau taa i ‘eta’eta i te pararaa i te reo o teie fenua. Tei hea to ù reo, nà vai e faahoi mai i to na ùnaùna. Te rau’ere ràau ia topatopa, te rau’ere ràau i maruarua e ho’i faahoi ànei ia i ni’a i te āmaa.
Te reo e faurao no te ‘ite e te paari o te hoê nūna’a. Nā fea teie ‘ite e teie paari e noaa ai ia ù. Inaha e ite âpī ta ù e ite nei, e paari āpī ta ù e hio nei : e tupu ato’a te tàporo i ni’a i te ānani ; e a’a ê to te tahi rāau, e tumu ē to na. Oia mau, e aha rā te faura’o e oti i teie rāau e aha te paari ta na e vaiho mai e tē riro ei teoteoraa nō ù.
Tei hea aè nei te ‘ite e taītaīhia na e te Haerepō.
Haere pō e ta’ahi nā te fenua
Nā te ‘ofafaī i te aratià
E tae atu ai i te ùtuafare o te mau atua
Ua api te reva i te haruru o te reo i te marupō
I te oreroraa i te àere atu
Te atua o te pō, te atua o taù nùnaa.
Ua maruao te parauraa, ua hiti te rà
Ua mure rà te reo o te Haerepō
Ua mahuta hoī te nuu atua
Aore o te nùnaa e vavao faahou
Te taamino noa nei i te àveià ‘ore
Tei hea te amu rautī. Ua mate anaè
Auè te nùnaa, eie, ua maheàheà
Ua iti tei pohe tapu i te marae
A tù, a tù e te Haerepō, ia peepee
I pinaī to reo i nà peho o te fenua
E te Haerepō, e rautī i te fenua
Ia ê à te reva i to reo i te marupō
Ia oara, ia itoito, ia ora te nùnaa
E pee te màmoe i te pohe o te màmoe,
Nà vai e àrai i te pohe o taù nùnaa
Nà vai e puhi mai i te aho ora, ia riro faahou te taata ei taata, ia riro fahou te taata ei taata, ia riro te màohi ei màohi ei hoê reo pūohu ia na : ua hee, ua pahee e te hià atu ra te ùnaùna o te fenua.
Te hea to ù reo.
E reo no te here te reo o te màohi.
E mea ê rā te mea ta te vaha i parau ra, e te mea ta to ù mata e ite nei :
Ia faaru’e i te here, e te mata ê te ono
Ia faarue i te reo, e mana ê te ono
I te mana hoi o te here e ora ai teie nūnaa mai te rāau i maruarua te rau’ere ra, ua marua ato’a ànei teie taoà i vaihohia mai, e ho’i fa’ahou ànei teie marua ra i nià i te tumu.
Te hea to ù reo.
Ua rahi te reo ta ù e faaroo nei, te hea rà to ù reo. Nà vai e faaite mai, nà vai e haapii mai. Mai te fenua i marō i te paùrā, te poiha nei taù vārua i te ‘ite faatupu ora : E haapii ‘aaoa ho’i au nei, aore ā ho’i aù reo i matara.
E mau rà ; e mau, eiaha ia tarapape te hiaai, te faahinaaro e te popou i te reo e mahe’ahe’a nei, i muri a’e i te uri o te pō, e horo’a mai à te po’ipo’i i te maramarama âpī i faatupu ora.
E poroï teie nō te ti’aturi e te onoono o te ‘aau : te huero rāau, tāpo’i-noa-hia atu ā o ia i te repo, moè noa atu ā o ia i te tahi taime i te mata taata, e ‘oteo mai iho ā rā o ia i te tau mau ra, e teitei atu i nià aà i te repo o te fenua.
Nō reira i teie uiraa e : te hea to ù reo, teie te pàhono : a nanahi to ù reo, a nanahi e horoà mai o na i te maru ei pà i taù tino i te veravera o te rā, a nanahi e horo’a mai o na i te haumàru i taù ‘aau e te rotahi i taù mana’o tei rauràau i teie nei i te mau faatia huru rau.
E nā hea i to ù reo.
Te nā ô ra te reo o te tahi rohi pehe : Ahiri ‘oe i haere mai i o ù, e fāri’i hua atu ia vau ia ‘oe, aita rā, haere mai nei ‘oe i o ‘oe, e aha ia ta ù fāriiraa ia ‘oe i reira.
E nà hea. E uiraa teie nà te taata i hepohepo i te taa ‘ore o to na mana’o, te taata tei apiapi to na tino i te hoê mea ta na i ore i ani e i hinaaro, te hoê mea ta na i hinaaro i te tahitahi e tei onoono noa atu i te piri i nià ia na.
E nà hea i to ù reo.
E mouà tei nià, e tuha tei raro e outu tei tai : aita o ‘oe e te màohi e hororaa, ua ‘ite te ôtià o to ‘oe fenua ia ‘oe, tei ia ‘oe noa te ite-ato’a-raa ia na, riro atu ai orua ei hoê mai te vai e tahe i te muriavai, e hoê atu i te tai.
E nà hea i teie reo: te parau nei to tàtou reo e te maohi i te parau o to tāua fenua e i te parau nō to ‘oe iho oraraa. E nà hea ana’e atu à ia i to tātou reo : e haapae ānei, e huna ānei, e haamere ānei. E au te reo i te hio hipa : i roto ia na e ‘ite ai ‘oe e o vai ‘oe, eita to ‘oe hoho’a e puta mai i ni’a i te papa’i o te hoê reo ê atu. E taoà faatau aroha te reo o te māohi i vaihohia, ia vai noa ia teie aroha, a tau e a hiti noa atu.
Ei hea to ù reo e vai ai.
E aha te vāhi i faaineinehia nō te tupu-mahora-raa o to ù reo. Ei reo noa ānei teie no te feia ‘ore i manuia i roto i te oraraa. Ei hea to ù reo e vai ai : i te pae purumu noa ānei, i roto i te ota o teie tau tāuā ‘ore i te taata.
Te ferurihia nei i teie mahana te mau rāveà nō te faaōraa i te reo māohi i roto i te fare haapiiraa.
Auè, aita ānei i hape te feruriraahia teie parau. E faaō te reo o te māohi i nià i to na iho fenua. Te auraa ra, eere faahou ia no ‘oe tei vāhi, e reo to ‘oe, aita rā e āià. No vai ia teie reo. Eita te moa e hape i to na fanauà, ua ite ho’i to na fanauà ia na, a tae ho’i e, o tàtou ànei i tē ‘ore e ‘ite i ta tātou iho :
Te ‘oto nei te tōrea, e iho tōrea ia
E tōihoiho rā ‘oe ia taahi i to iho
I to reo ho’i Taaroa, ia fāī to reo i to iho
E aha atu ra ho’i te faufaa o te âpoo reva ia ī
E aha te faufaa o te maohi reo ‘ore.
Ia tià mā ‘oe ia ‘oe, eiaha e tūmā ia ‘oe
A mau tutūaau i to iho i noaa i to fenua
Te fenua i amo i te marae o to tupuna
Te iho o te nūnaa i parau-ato’a-hia ai oe e Maohi
A hea to ù reo e noho mai ai.
Ua reva ānei te reo, ua haere ànei nà te ara
Ia ui tātou e a hea te reo e noho mai ai.
Te varovaro noa ra te reo o te rohi pehe i na-ô-raa e :
Te ori-haere-noa-ra te reo o te mā’ohi i te vāhi ta na e haere ra,
Te tia’i noa ra ia parau atu ‘oe ia na : Haere mai.
E mahana nō te reo teie, nō reira o tātou pāatoa ia tuō i to tātou reo : Haere mai, noho mai, nō ‘oe teie âià, nō ‘oe teie nùnaa, nō ‘oe teie fenua, haere mai e hoî anaè tātou i te âià, haere mai e to mātou reo, ia fārerei ā te mā’ohi i te māohi, ia ‘ore ia purara, ia ‘ore ia faahua taata ê, ia pùai mai rà te hiaai e te poihā i te ite e te paari ta te reo mā’ohi e horoà ei faufaa nà tà tatou e ei ‘aveià nō te fenua teie nei, a nanahi e a tau noa atu.
